Dag lezer,
Wij geven dit keer graag even het woord aan Jane Goodall, de beroemdste primatenexpert ter wereld, die recent is overleden op haar 91ste. Dit is een passage uit haar laatste woorden, die ze uitsprak in de Netflix-documentaire Famous Last Words.
“Bovenal wil ik dat je nadenkt over het feit dat we een deel zijn van Moeder Natuur, dat we afhankelijk zijn van haar. En terwijl we het ene ecosysteem na het andere vernietigen, terwijl we de klimaatverandering verergeren en de biodiversiteit verder doen afnemen, moeten we alles doen wat in ons vermogen ligt om van de wereld een betere plek te maken. Voor de kinderen die nu leven én voor degenen die na hen komen. Jullie hebben de kracht om een verschil te maken. Geef niet op. Er is een toekomst voor jullie. Doe je best terwijl je nog op deze prachtige planeet bent, waarop ik nu vanaf mijn nieuwe woonst neerkijk.”
Het zit er allemaal in: haar humor, onvermoeibare strijd voor natuurbehoud en pleidooi voor hoop. De vrouw die praatte over haar chimpansees alsof het collega’s waren, bracht de wereld baanbrekende inzichten over hoeveel ‘mens’ er in mensapen zit. Dat mensapen dankbaarheid, jaloezie, schaamte, woede en nog een hele resem zogenaamd ‘menselijke’ emoties tentoonspreiden is nu bekend en steevast een clickhit.
Maar toen Goodall in de jaren 1960 met haar observaties kwam over hoe chimpansees kussen, gewapende conflicten hebben en elkaar troosten met schouderklopjes of omhelzingen, waren ze aan Cambridge University not amused. “Dat ik het over hun persoonlijkheden had, werd niet aanvaard. Ik vloog net niet buiten”, vertelde ze ons enkele jaren geleden.
Ze was toen al jaren op ‘wereldtournee’ met een pleidooi voor hoop. “Mensen hoop geven krijgt nu voorrang op mijn chimps zien”, zei ze. Maar waar vind je hoop? “De laatste tijd denk ik vaak aan Winston Churchill”, zei Goodall. “Ik heb de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. Er was toen geen spatje hoop. De rest van Europa was gecapituleerd of verslagen en de Britten stonden alleen. We waren niet voorbereid en klein tegenover de nazi’s. Maar we hadden Churchill, die ons aanvuurde met zijn ‘We shall never surrender’. Dat zie je nu ook bij Oekraïense president Zelensky. Door te denken aan een situatie die compleet hopeloos was en die toch ten goede keerde, vind ik hoop. We hebben zeker nu churchilliaanse leiders nodig.”
Ondertussen zetten wetenschappers Goodalls werk voort. Zo is recent ontdekt dat chimpansees door rijp fruit te eten dagelijks een hoeveelheid alcohol binnenkrijgen die voor mensen gelijkstaat aan twee glazen per dag. Waarom ze het doen, is niet duidelijk. Om de alcoholroes gaat het waarschijnlijk niet.
Ook primatoloog Christine Webb bouwt verder op Goodalls werk en doorprikt in haar boek met de veelzeggende titel ‘De arrogante aap’ de mythe dat de mens boven de dieren staat.
Alles wat wordt aangevoerd om ‘het menselijk exceptionalisme’ te staven, is ook terug te vinden in het dierenrijk, aldus Webb. “Ja, mensen zijn rationeel, ze hebben taal en intelligentie, ze gebruiken gereedschap, ze hebben cultuur, ze kunnen innoveren, ze hebben moreel besef, een bewustzijn, ze maken kunst en genezen elkaar met medicijnen. Maar maakt dat hen uniek? Webb vindt in het dierenrijk legio voorbeelden van dieren die precies hetzelfde kunnen”, bericht collega Hanneke de Clerck die haar interviewde.
In een van de vele voorbeelden die ze geeft, verwijst Webb niet toevallig naar het werk van Goodall. “Jane Goodall beschrijft in haar studies dat chimpansees ritmisch bewegen richting watervallen en regenstormen – gedrag dat zij interpreteerde als uitingen van ontzag, vergelijkbaar met gevoelens die mogelijk aan de grond hebben gestaan van het ontstaan van vroege religies.”
Ook stelt Webb dat het idee van menselijk ‘exceptionalisme’ vooral voorkomt in wat antropologen ‘weird’-samenlevingen noemen: western, educated, industrialized, rich, democratic: “Een minderheid, maar wel een met bovenmatige invloed op de wereldeconomie, de wereldpolitiek enzovoort. (...) Ik denk niet dat alle mensen arrogante apen zijn, zelfs niet dat een hele cultuur dat is, of een individu. Het is meer een rol, een manier van doen en zijn. Individuen kunnen veranderen en hun gedrag aanpassen.”
Neem bijvoorbeeld de winnaars van de Nobelprijzen: je zou denken dat die hoogste wetenschappelijke onderscheiding verzilveren toch enigszins het ego doet zwellen, maar vaak blijken de laureaten volstrekt niet bezig met prestige en status omdat ze volledig in beslag genomen zijn door hun onderzoek.
Of door kampeertrips in de natuur. Zo was de Amerikaanse immunoloog Fred Ramsdell urenlang onbereikbaar toen het Nobelcomité hem belde om te melden dat hij, samen met twee collega’s, de Nobelprijs voor Geneeskunde had gewonnen. Het Zweedse Nobelprijscomité zei bij de bekendmaking van de laureaten dat het Ramsdell niet aan de telefoon had kunnen krijgen. Ook Jeffrey Bluestone, vriend en medeoprichter van het medische lab waar Ramsdell werkt als wetenschappelijk adviseur, kon de man eerst niet bereiken. Volgens hem beleeft Ramsdell “de tijd van zijn leven in de natuur” en is hij “een van de meest bescheiden mensen die er bestaan”.
Ramsdell won de Nobelprijs samen met Mary Brunkow en Shimon Sakaguchi omdat ze de ‘bewakers’ van het immuunsysteem ontdekten die voorkomen dat immuuncellen het eigen lichaam aanvallen. En hij gaf en passant dus ook een masterclass in digitaal detoxen voor gevorderden.
De 83-jarige natuurkundige John Clark reageerde eveneens bescheiden toen hij vernam dat hij, samen met Michel H. Devoret en John M. Martinis, de Nobelprijs voor Natuurkunde krijgt voor hun doorbraken in de quantumfysica. “Dit is de verrassing van mijn leven”, liet hij telefonisch weten. Om eraan toe te voegen: “Ik bel nu met een gsm, bijna de hele wereld heeft een gsm, en een van de redenen dat dat allemaal werkt, is het bestaan van de effecten die we in onze experimenten hebben aangetoond.”
Wij zijn minstens even grote fan van de ‘moleculaire sponzen’ waarvoor de Zweedse Academie van Wetenschappen Susumu Kitagawa, Richard Robson en Omar M. Yaghi heeft gelauwerd met een Nobelprijs voor Chemie: metaal-organische roosters die veel kleiner zijn dan een menselijk haar en zeer veel holtes bevatten waar moleculen door kunnen stromen. Dat kan worden gebruikt om bijvoorbeeld vervuilende stoffen zoals PFAS uit water te halen, water uit woestijnlucht te winnen of CO2 op te vangen. Het Nobelcomité vergelijkt de materialen met de magische handtas van Hermelien Griffel uit de Harry Potter-boeken, omdat er zoveel in past.
Ondertussen werken toppers in het AI-onderzoek al aan de Nobelprijswinnaars van morgen. De afgelopen weken hebben al meer dan twintig onderzoekers hun baan bij Meta, OpenAI, Google DeepMind en andere grote AI-projecten opgegeven om bij Periodic Labs te gaan werken, een nieuwe start-up in Silicon Valley die met AI ontdekkingen in natuurkunde en scheikunde wil versnellen. In plaats van zich in te zetten voor vage doelen zoals superintelligentie en een vergelijkbaar concept dat kunstmatige algemene intelligentie wordt genoemd, wil Periodic Labs de wetenschap een flinke boost geven.
In de woorden van Liam Feldus: “Het belangrijkste doel van AI is niet het automatiseren van kantoorwerk. Het hoofddoel is het versnellen van de wetenschap.”
Dat kunnen wij natuurlijk alleen maar toejuichen. Al hopen we dat de Nobelprijsuitreikingen ons nog lange tijd blijven trakteren op de soms aandoenlijke reacties van menselijke bollebozen. En dat er nog meer briljante onderzoekers opstaan met Goodalls talent om kennis over de natuur, onze rol in de natuur en onze menselijke natuur te koppelen aan wijsheid over hoe te leven. Dat zei ze ook nog:
“Ik wil ervoor zorgen dat jullie allemaal begrijpen dat ieder van jullie een rol te vervullen heeft. Misschien weten jullie dat nog niet, misschien hebben jullie die rol nog niet gevonden, maar jullie leven is belangrijk en jullie zijn hier met een reden. Ik hoop alleen maar dat die reden duidelijk wordt naarmate jullie leven vordert. Ik wil dat jullie weten dat, of jullie nu wel of niet de rol vinden die jullie moeten spelen, jullie leven ertoe doet en dat jullie elke dag dat jullie leven, een verschil maken in de wereld. En jullie mogen zelf kiezen welk verschil jullie maken.”
Ondertussen vragen wij ons af of de pas ontdekte spin die half mannelijk en half vrouwelijk is er al uit is welke rol hij/zij in dit leven te vervullen heeft. In Thailand hebben wetenschappers een zeldzame nieuwe spinnensoort ontdekt: de Damarchus inazuma. Mannelijke exemplaren meten slechts 1,5 centimeter en hebben een grijze kleur, bedekt met een nog ongeïdentificeerde witte substantie. Vrouwtjes zijn bijna tweemaal zo groot en opvallend oranje gekleurd”, bericht collega Morien Raeymakers. Maar tussen de verzamelde dieren troffen de onderzoekers (Chulalongkorn University Museum of Natural History) een ware biologische rariteit aan: een exemplaar dat letterlijk half mannelijk en half vrouwelijk is, met een perfecte scheidslijn die het lichaam in twee helften verdeelt.
Nieuwsgierige groeten,
De wetenschapsredactie
Geen opmerkingen:
Een reactie posten